برخى از متكلمان زيدى با امامان شيعه « 1 » در عصر عباسى جست‌وجو كرد . البته اين بدان معنا نيست كه شرط قيام سياسى - نظامى براى امام و امامت را كه شاخصه شناخت زيدى از غيرزيدى است ، تنها مربوط به زيد و يا علويان بعد از وى بدانيم . چرا كه بر اساس ظاهر برخى از گزارش‌ها چنين انديشه‌اى قبل از قيام زيد نيز وجود داشته است و صاحبان اين انديشه بعد از شروع حركت زيد به او پيوستند . « 2 » به علاوه اينكه بر اساس برخى از گزارش‌هاى تاريخى و روايى ، شخص زيد ، تفكر و راه‌ورسم مستقل خود را براى حضرت باقر عليه السّلام اعلام كرد . « 3 » بررسى انديشه‌هاى كلامى ، فقهى و رشد و رواج و چگونگى انشعابات داخلى زيديه و نيز مقايسه آن با فرقه‌هاى اسلامى و ميزان اخذ و اقتباس آنها از ديگران ، در رسالت اين نوشتار نيست . « 4 » آنچه كه در اينجا مدنظر است مطالعه و بازگويى خاستگاه سياسى -

--> - پىدرپى و رهبرى منصوص الهى جدا كنند و نقش امامت را در حدّ زعامت سياسى فروبكاهند . تقسيم ماندگار شيعه به زيدى و جعفرى به همراه رقابت‌ها و دشمنىهاى پىدرپى آنها با شلوغ‌بازارى برخى از متكلمان و نظريه‌پردازان زيدى كه خود نقش برجسته‌اى در قيام نداشتند ، نيز از نتايج تاريخى و فكرى اين قيام‌ها بود . البته اين فرقه اگرچه به عنوان فرقه‌اى مستقل و داراى فقه و كلامى ويژهء خود شناخته شده اما بسيارى از محققان به اين نكته اشاره كرده‌اند كه انديشه‌هاى زيديه آميزه‌اى از فقه حنفى و كلام اعتزالى بوده و تنها شاخصه و وجه مميزه عقايد آنها در امر امامت و رهبرى و شرايط خاصى است كه براى آن ارائه مىكنند . به هرجهت دل‌مشغولىهاى سياسى - نظامى پيشوايان اين گروه و دورى آنها از مكتب امامان شيعه ، كه آگاه‌ترين افراد اهل بيت به قرآن و علم شريعت بودند ، موجب شد تا آنان خلأ علمى خود را با عنصر اخذ و اقتباس فرقه‌اى پركنند و به جاى فضل التشيع به نگارش فضل الاعتزال بپردازند . ( 1 ) . نمونه‌هايى از آن را نك : كلينى ، ج 1 ، ص 356 - 368 . ( 2 ) . نوبختى ، ص 52 - 55 ؛ حميرى ، ص : 18 - 182 ؛ اشعرى ، ص 65 . ( 3 ) . كلينى ، ج 1 ، ص 356 . ( 4 ) . در دهه‌هاى اخير علاوه بر احيا و چاپ و نشر آثار و كتب و رسايل كهن نويسندگان و امامان زيدى ، پژوهش‌هاى بىطرفانه‌اى نيز نگاشته شده است . براى مطالعه و تحقيق بيشتر در باب تاريخ و انديشه‌هاى زيديان ، آثار ذيل بسيار مناسب است : 1 . مجموع كتب و رسائل الامام زيد بن على ، به كوشش محمد يحيى سالم عزان ؛ 2 . مجموع كتب و رسائل الامام القاسم بن ابراهيم رسّى ، به كوشش -